Non cao biển rộng người thương đi về. 

Từ năm 1653, vùng đất Khánh Hòa, vùng duyên hải miền Trung, miền thuỳ dương cát trắng ngày nay đã trở thành một phần lãnh thổ của nước Việt. Nhưng lịch sử vùng đất không phải chỉ bắt đầu từ đó mà đã trải qua một quá trình hình thành và phát triển từ những năm trước Công nguyên. Theo nhà sử học Giáo sư Tiến sĩ Lê Mạnh Thát: "Bia Võ Cạnh tìm thấy tại làng Võ Cạnh ở Nha Trang, thường được các nhà nghiên cứu xác định là xuất hiện vào thế kỷ thứ II sau dương lịch viết bằng chũ Phạn.  Phạn văn trở thành một ngôn ngữ được khắc trên đá từ thời  ấy, ghi lại nền văn minh Ấn Độ lúc bấy giờ chủ yếu là Đạo Phật".

Theo “Phủ biên tạp lục” của Lê Quý Đôn cũng như các bộ sử “Đại Nam thực lục”, “Việt Nam sử lược” do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn đều ghi: Tháng 4 năm Quý Tỵ thứ 5 (1653) đời Thái Tông Hiếu Triết Hoàng Đế (húy Nguyễn Phúc Tần), vua Chiêm Thành là Bà Tấm xâm lấn đất Phú Yên. Phúc Tần sai Cai cơ Hoàng Lộc Hầu làm Tổng binh và Xá Xai Minh Võ hầu làm Tham mưu đem ba ngàn quân đánh trả Nhân đêm quân Nguyễn qua đèo Hổ Dương núi Thạch Bi thẳng đến trại Bà Tấm phóng lửa đốt phá. Bà Tấm thua chạy, sai con là Xác Bà Ân nộp lễ xin hàng. Chúa Nguyễn cắt đất từ sông Phan Rang trở vào cho vua Chiêm, còn từ sông Phan Rang trở ra lấy làm Phủ Thái Ninh, sau đổi thành Phủ Diên Khánh (Khánh Hòa bây giờ). Đặt dinh Thái Khang để Hoàng Lộc Hầu làm Thái thú"

Khánh Hòa là một tỉnh phía Nam của miền Trung, còn gọi là “Xứ Trầm hương” nằm giữa vĩ tuyến 12 và 13, có diện tích 5.258km² gồm: TP. Nha Trang, TX. Cam Ranh và 7 huyện là: Cam Lâm, Diên Khánh, Khánh Sơn, Khánh Vĩnh, Ninh Hòa, Vạn Ninh và huyện đảo Trường Sa.

Điểm ưu việt của tỉnh Khánh Hòa được nổi tiếng là Xứ Trầm Hương, gắn liền với truyền thuyết Thánh mẫu THIÊN Y ANA, Bà tổ trầm kỳ. Đặc biệt Trầm hương, kỳ nam có nhiều nhất và chất lượng tốt nhất nằm ở địa bàn hai huyện Vạn Ninh và Ninh Hòa, nơi sinh trưởng và hành đạo lâu năm nhất của Bồ tát Quảng Đức. Đúng là địa linh sinh nhân kiệt.

Trầm hương và kỳ nam là hai loại lâm sản có giá trị kinh tế cao. Trầm kỳ nam là phần gỗ chứa nhiều nhựa thơm sinh ra từ thân cây dó bầu mọc trong những cánh rừng già Trung bộ. Cây dó có 2 loại: dó bầu và dó gạch hay còn gọi là dó niệt. Dó gạch cho trầm nhưng mùi thơm nồng, có vị tanh và giá trị thấp. Chỉ có dó bầu cho trầm tốt và kỳ nam. Không phải bất kỳ cây dó bầu nào cũng tạo thành trầm hương. Cho đến nay vẫn chưa có tài liệu nghiên cứu nào làm sáng tỏ cơ chế hình thành trầm hương trong cây dó bầu. Về nguyên nhân tạo trầm kỳ của cây dó, có nhiều giả thuyết khác nhau. Từ thế kỷ XVIII, nhà bác học Lê Quý Đôn (1726-1784) đã viết trong sách “Phủ biên tạp lục”: “Hương ấy là do ở ruột cây dó kết thành. Dó có ba loại: dó lưỡi trâu thì thành khổ trầm, dó niệt thì thành trầm hương, dó bầu thì thành kỳ nam hương. Người ta thấy cây già lá vàng mà nhỏ, thân nhiều u bướu, thì biết ngay là có hương, chặt mổ để lấy”. Gần đây, khi trầm hương có giá trị xuất khẩu cao trên thị trường thế giới, đã có nhiều công trình khoa học đề cập đến hương liệu quý này. Đa số các nhà nghiên cứu cho rằng trầm hương là một sản phẩm do bệnh lý cộng sinh với tế bào gỗ tạo thành. Dân đi điệu chuyên nghiệp cũng cho rằng muốn xác định cây dó bầu có trầm hay kỳ thì trước hết nhìn mặt bì cây dó đó. Mặt bì có dạng kết cấu như thế nào đó thì bên trong mới có trầm kỳ. Theo kinh nghiệm của người tìm trầm, trên cây dó nào có những chỗ lõm vào hoặc lồi ra mà da cây khô nứt, nổi lên những chấm màu tím, đỏ nâu là dấu hiệu có kỳ nam. 

Về nguyên lý, để cây dó tạo thành trầm phải có hai yếu tố: 

1.- Chấn thương cơ giới mạnh, như bị mảnh bom đạn khi nổ găm vào thân cây, hoặc do con người dùng rìu, rựa chặt sâu vào thân cây, những lỗ hổng lớn do sâu bệnh đục khoét, hoặc những vị trí gãy cành, gãy ngọn do gió bão gây ra, hoặc những vị trí tỉa cành tự nhiên của cây.

2.-Tại những nơi chấn thương ấy, sau một thời gian dài từ 10 - 15 năm, dưới tác đông mỗi ngày một ít của những chỉ tiêu sinh thái, những bào tử sẵn có nằm trong không gian môi trường tác động vào vết thương gây ra những phản  ứng hóa học bên trong cây dó và từ đó tạo thành trầm hương, tùy theo mức độ tác động mà cho ta trầm tốt hay xấu. 

Kỳ nam được phân biệt với trầm hương ở mùi thơm và lượng dầu kết tinh. Dầu ở kỳ nam kết tinh giống như sáp ong, tỏa mùi thơm ngào ngạt. Dựa vào màu sắc, người ta chia kỳ nam thành 4 loại: nhất bạch, nhì thanh, tam huỳnh, tứ hắc. Kỳ bạch có màu trắng ngà, chất mềm và rất nhiều dầu; kỳ thanh có màu xanh biếc, nhiều dầu thì mềm, ít dầu thì cứng; kỳ huỳnh vàng như sáp ong, chất cứng và năng, để lâu khô dầu trở nên nhẹ; kỳ hắc có màu đen bóng. Theo kinh nghiệm dân gian, kỳ nam là vị thuốc quý dùng trị các chứng đau bụng kèm ói mửa, tiêu chảy, hoặc dùng trong trường hợp người bị trúng gió, bất tỉnh, cấm khẩu. Hình tượng trầm hương và kỳ nam đã được các vua nhà Nguyễn cho khắc trên Cao đỉnh và Nhân đỉnh đặt trong Thế miếu của Hoàng thành Huế. Trầm hương, kỳ nam không chỉ là nguồn dược liệu mà còn là hương liệu cho nhiều loại mỹ phẩm: xà phòng, nước hoa, dầu gội đầu..., là chất khử độc, khử trùng cho môi trường, làm chất ướp xác và là vật không thể thiếu trong các buổi lễ của nhiều tôn giáo. Mùi thơm của khói trầm xông lên tại các chùa, đình, đền, miếu tượng trưng cho sự tôn kính thiêng liêng. Vì vậy trầm hương và kỳ nam ngày càng có giá trị trên thị trường thế giới. 

“Khánh Hòa là xứ trầm hương”, đó là niềm tự hào của người dân Khánh Hoà. Nhưng chúng ta chỉ tự hào về xứ trầm hương mà còn phải biết bảo vệ, gìn giữ nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá này, để nhiều thế hệ con cháu tương lai vẫn còn mãi tự hào về trầm hương sản phẩm quý của  quê hương…

                                       Kỷ niệm 35 năm ngày Giải phóng Khánh Hòa
                                                   (02/4/1975-02/4/2010)

Nguồn: http://cuocsongviet.com.vn